Черкесский календарь. Октябрь

Пятница, 17 октября 2014 г.

Черкесский календарь. Октябрь

ЧЪЭПЫОГЪУ

 Нэмык1ыц1эу и1эр - «Бжыхьэку» (Нэгумэ Шор).

 

АХЫНЭ ИЧЭМ ЛЪЭРЫК1У

 

Чъэпыогъум агъэцак1эщтыгъэ зек1ок1э – ш1ык1 (обряд).

Ахын былым п1ашъэмэ яухъумэк1о Тхьэу адыгэмэ алъытэщтыгъэ. Л1ы гъэсэгъэшхоу Хъанджэрые къызэритхыжьырэмк1э, Азыгъэм (Абхъазым) мы тхьэм ыгъэлъэп1эгъэ л1акъоу Цсбе щыпсэущтыгъэ. А л1акъом ибылым 1эхъогъу щыщэу зы танэ Ахынэ илъэсищ пэпчъ къурмэныпхъэу ыгъэнафэщтыгъэ. Ип1алъэ къызысык1э ш1ык1э зэфэшъхьафхэмк1э ащ ц1ыфымэ къаригъаш1эщтыгъэ Ахынэ зэрахихыгъэр.

Л1акъор къызэрэугъоити танэр щэк1э агъэпск1ыщтыгъэ ык1и тхьа елъэ1ущтыгъэх. Ащ ыуж ежьыр-ежьырэу ар гъогу техьэщтыгъэ Ахынэ къурмэн ш1ып1эк1э ыгъэнэфагъэм ек1унэу. Ары танэм «Ахынэ ичэм лъэрык1у» зык1ыра1уагъэр. Тхые (тхьалъэ1у зытырахыгъэ тхьацу жъуагъ) а1ыгъэу ыужы итхэу ар зыдак1орэм ц1ыфхэр лъык1ощтыгъэх.

Ахын ичэм лъээрык1о убых лъэпкъхэу шъачэмэ, орданэмэ яч1ыгухэр зэпичыщтыгъэх. Шъачэмэ адэжь Дзэмыхъмэ, ордэнхэм адэжь Зеишъумэ я1эгухэм къащыуцущтыгъэ ык1и защигъэпсэфыщтыгъэ. Мы ч1ып1эхэм Ахын ичэм лъэрык1о игъусэмэ къахахъощтыгъэх тхыехэмрэ пчэн ш1уц1э зырызырэ зы1ыгъ купит1у.

Джаущтэу танэм ыуж ит ц1ыфыхэр нахьыбэ хъухэзэ, псыхъоу Щахэ зэпырык1ыхэти, шапсыгъэмэ яч1ыгу итхэу джабгъумк1э псышъхьэм дэк1уаещтыгъэх. Псыхъор инэу зытефэхэк1э, ц1ыфхэр хэмыхьэхэу ыпшъэк1э к1уатэхэти, псыр зыщымак1эмк1э зэпырык1ыщтыгъэх. Ахын ичэм лъэрык1о псыр ины ц1ык1у имы1эу, занк1эу зэпырык1ыщтыгъэ.

Къурмэн ш1ып1эм ыц1агъэр Ахын итхьэч1эгъ. Л1эш1эгъу пчъагъэ зыныбжь чъыгышхохэр зэпэзырыз, ач1эгъ уц къашхъу, къабзэ, чъыг къутамэхэмэ 1эшэ зэфэшъхьафхэр улъыижьыгъэхэу апылъагъэх, хы Ш1уц1эм хэлъэдэжьрэ псыхъохэмэ анахь хъуаоу, анахь дахэу Щахэ и1ушъэшъэ макъэрэ, мэзымрэ псымрэ къащихрэ жьы мэ 1эш1умрэ къыодэхаш1э. К1эк1эу къэп1он хъумэ, природэм изыджэнэт къуап. Джары Ахын къахихыгъэ ч1ып1эм итеплъэр.

Ахынэ ичэм лъэрык1о а ч1ып1эм къызысык1э, чъыг дахэм (арии гъэнэфэгъагъ) ыч1эгъ ч1эт1ысхьэщтыгъэ. Ащ ыуж ит ц1ыфхэр тхьач1эгъ къызеблагъэхэк1э шъхьапц1эу заш1ыщтыгъэ, танэм пэмычыжьэхэу рэхьатып1э зэрагъэгъотыщтыгъэ. Емышхэхэу, емышъохэу чэщыр ащ щырахыти, пчэдыжьым жьэу танэри, пчэн ш1уц1эхэри - Ахынэ ыц1эк1э - къурмэн аш1ыщтыгъэх.

Хъанджэрые къызэритхырэмк1э Ахынэ фэгъэзэгъэ тхьалъэ1ур зэрагъэцак1эщтыгъэр убыхыбз. Ащ мыщ фэдэ гущы1эхэр хэлъыгъэх:

 

О ти Тхьэу! О Ахын!

Сык1оми, къысэт!

Къак1охэми къысэт!

 

Чъыг ч1эгъэу танэр зыщыш1уабзыгъэм, ышъо щытырахыжьырэп, ышъо зыщытырахыгъэм, щызэ1ахыжьырэп, ренэу агъэкощы.

Чъыг лъап1эмэ ач1эгъ санэ итэу къошынышхо ч1эт1агъ. Тхьалъэ1убжъэхэр ащ къыхахыгъэхэр арытэу къа1эты. Мы ч1ып1э дэдэм Едыдж ыц1эу л1ы горэм 1уигъэуцуагъэу щыуанышхо 1ут, ащ Ахын пае къурмэн аш1ыгъэ лыр рагъажъо. Зыпщэрыхьахэхэк1э - машхэх, ешъох, орэд къа1о ык1и къэшъох. Къэшъонхэ зыхъук1э - заушъхьапц1ы.

Тэнэлыр Ахынэ итхьач1эгъ пэгъунэгъоу щыпсэухэрэм афаугощы. Зи 1ахьынчъэу къагъанэрэп, ц1ык1у дэдэхэри зэрахэтэу. Танэм ышъхьи, ышъуи, ылъакъохэри къурмэн ш1ып1эм щыч1ат1эжьых.

1оры1уатэмэ зэрахэлъымк1э, етхы филологие ш1эныгъэхэмк1э докторэу Хъут Щамсудинэ, Ахынэ к1оч1эшхо зыхэлъ хъулъфыгъэ ин дэдагъ. Бзылъфыгъэ къызэрык1охэр ш1у ылъэгъун ылъэк1ыщтыгъэ. Зы усэ горэм къызэрэщи1орэмк1э, сажнишъэ фэдиз зик1ыхьэгъэ бэщэу гъуч1 папц1э зыпак1э пылъыр ыгъэфедэзэ ар зы къушъхьэм ипк1ыти, адрэ къушъхьэм пк1эщтыгъэ, псыхъохэм бгы т1уак1эхэм азэпырыпк1ыщтыгъэ. Ащ зы тхьэмафэм, гъэпсэф имы1эу, 1офхэр зэрифэщтыгъэ, адрэм - чъыещтыгъэ.

Ахыны ик1одык1эу хъугъэри жэры1о усэмэ къахэнэжьыгъ. Этнографэу Л.И.Лавровым, къыфа1отэжьыгъэм тетэу, етхы: «Ащ къыщэгъагъ бзылъфыгъэ дэхэ дэдэ, ежьыри ш1у ылъэгъоу, адрэми къылъэгъужьэу. Ау бзылъфыгъэм ятэ ыпхъу шъхьагъусэк1э къыхихыгъэр ымыдэу, ащ ил1ыук1 зэхелъхьэ. Ахынэм ичъыегъум тыригъафи, ащ ибэщышхом ич1ып1э заулэмэ ахэу1э. Адрэр къэущыжьи псыхъоу Щахэ епк1энэу зыфежьэм, бэщыр зэпык1и, хъуатэм дафи псым ытхьалагъ.

Ащ ыуж Ахын и1эхъогъушхохэр к1одыжьыгъэх.

Непэ нэси Ахынэ адыгэмэ ащыгъупшагъэп, ащ ыц1э къуаджэу Ахынтам (Ахынэхьабл зыфи1оу) къыхэнагъ. Къуаджэр Ахын итхьач1эгъ игъунэгъоу, хы Ш1уц1эм километри 4-5 пэчыжьэу, Щэхэ псыхъо иджабгъу нэпкъ тес.

Зыгорэ зыштагъэм, зытыгъугъэм, мыдэ1уагъэм фэгъэзагъэу непи абдзахэмэ а1о: «Ахын ар мыгъо пфэхъун» («Тхьэм ы1омэ, ар мыгъо пфэхъун», - зыфи1у).

 

МЫ МАЗЭМ:

- 1395-рэ илъэсым году Тимур идзэхэр Адыгэ хэкум къехьэх;

- и 9-м 1790-рэ илъэсым къуаджэу Къунчыкъохаблэ ыц1э апэрэу тхылъмэ къахэфэ;

- и 25-м 1870-рэ илъэсым года  Пшызэ шъолъыры ук1ыжьхэшъ шапсыгъэ унэгъо 90-рэ хы Ш1уц1э округым мэкощыжьых. Ахэр къуаджэу Ш1оикъу, Кодышъыхьап, Ц1эпс, Мэкъупс, Шъхьафит, Ш1оикъотам (Щэхапэ щыщ) зыгъэпсыжьыгъэмэ ащыщых.

- и 13-м 1922-рэ илъэсым  хэку гъэзетэу «Черкесская правда» (Адыгэ шъыпкъ) иапэрэ номер урысыбзэк1э къыдэк1ы. Редакторэу и1агъэр К. Голодович;

- 1924-рэ илъэсым адыгэмэ яисторие яэтнографиерэ  афэгъэхьыгъэ хэку музей Краснодар къыщызэ1уахыгъ;

- и 5-м 1990-рэ илъэсымАдыгэ хэкум инароднэ депутатмэ язимчэзыу ят1онэрэ сессие унашъо еш1ы Адыгэ автоном областыр Адыгэ Автоном Советскэ Социалистическэ Республикэ ш1ыгъэн фаеу.  Ары Адыгэ Республикэм и Мафэу агъэнэфагъэри.

 

 

 



сегодня
27 октября 2021 года
 
В этот день
1940 г. – открыты Кабардинский и Балкарский госдрамтеатры.
Родился
1942 г. – Джафар Камбиев, кабардинский писатель, журналист, издатель.
Все новости
Набор в школу/ансамбль кавказского танца…
Дорогие друзья! До концерта "Выпусник…
Дорогие друзья! Рады сообщить вам,…
Дорогие участники второго стипендиального конкурса…
Афиша
- Кто кормит ребенка, для него и мать
Вход для зарегистрированных пользователей
Забыли пароль?
вход
Регистрация